0

FİİL ÇATISI



Fiilin cümlede nesne ve özne ile olan ilgisine “fiilin çatısı” denir. Bu ilgiden dolayı fiil çatısı nesnelerine göre ve öznelerine göre olmak üzere ikiye ayrılır.

A) NESNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI:
Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğedir. Bazı cümlelerde nesne bulunmaz. Bunun için de nesne alıp almamalarına göre fiiller ikiye ayrılır:
1) Geçişli fiiller: Nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir. Türkçede kılış/iş bildiren fiiller genellikle geçişlidir: sevmek, görmek, atmak…

2) Geçişsiz fiiller: Nesne almayan fiillere geçişsiz fiil denir. Geçişsiz fiiller; neyi, kimi sorularına cevap vermez. Durum ve oluş bildiren fiiller genellikle geçişsizdir: uyumak, ölmek, düşmek, susmak; yeşermek, sararmak…
Uyarı :Geçişsiz fiillerin yüklem olduğu cümlelerde nesne bulunmaz.

3) Oldurgan fiiller: Geçişsiz fiillerin ek yardımıyla geçişli durumu getirilmesidir.

Ek
nesne
Geçişsiz fiil
nesne
Oldurgan
-dır
Almaz.
öl-
onu
öl-dür-
-ır
Almaz
yat-
onu
yat-ır
-t
Almaz
uyu-
onu
uyu-t-
-tır
Almaz
sus-
onu
sus-tur-

4) Ettirgen fiiller: Geçişli fiillerin geçişlilik derecesinin ek yardımıyla artırılmasıdır. Bu fiillerde işi başkasına yaptırma anlamı vardır.

Ek
Geçişli fiil
Ettirgen Fiil
Anlamı
-dır
al-
aldır-


İşi başkasına yaptırma anlamı vardır.
-ır
iç-
iç-ir
-t
bekle-
bekle-t-
-tır
çek-
çek-tir-

Uyarılar:
1. Bazı filer cümledeki anlamına göre geçişli ya da geçişsiz olur.
Ömrümüz çalışmakla geçti: (geçişsiz)
Sınıfını takdirle geçti:

Şifreyi girdi. (geçişli)
İçeriye girdi. (geçişsiz)

2. Bazı fiiller geçişli olduğu halde cümlede nesne kullanılmayabilir. Bu durumda da fiil geçişlidir.
Ben de (seni) çok sevdim.

B) ÖZNESİNE GÖRE FİİLLDE ÇATI:
Özne, cümlede yüklemin bildirdiği işi ya da bir oluşu, durumu gerçekleştiren ögedir.

1. Etken fiiller: Gerçek öznesi belli olan fiillerdir. Etken fiiller çatı eki almaz.
Ali camı kırdı. (Ali, o)
Akşama kadar çalıştım. (ben)

2) Edilgen fiiller:  Gerçek öznesi belli olmayan fiillerdir. Edilgen fiillerde gerçek özne yoktur, sözde özne vardır. -l ve -n çatı eklerinden birini alır.
Cam kırıldı.
Sınıf boyandı.
Uyarı: Edilgen fiillerin yüklem olduğu cümlelerde özne yoktur. Cümlede “başkası tarafından yapılma” anlamı vardır.

Ek
Etken
Edilgen Fiil
Anlamı
-l-
gör-
gör-ül-

Eylemin öznesi (faili) belli değil.
-n-
sev-
sev-il-


3) Dönüşlü fiiller:  Öznenin yaptığı işten, öznenin kendisinin etkilendiğini bildiren fiillerdir. Bu fiillerde -genelde-özne de nesne de aynıdır.
Çocuklar gölün kenarında yıkandı.
Başarılarını anlatarak övündü.
Bu duruma çok üzüldü.

Ek
Etken
Dönüşlü
 Anlamı
-l-
üz-
üz-ül-
Özne hem işi yapar; hem de yapılan işten etkilenir.
-n-
giy-
giy-in-

d) İşteş fiiller: Bir işin birden çok özne tarafından yapıldığını belirten fiillerdir.
İşteş fiillerin bildirdiği eylemi özneler ya birlikte ya da karşılıklı yaparlar.

Ek
Etken
İşteş
Anlamı
-l-
gül-
gül-üş-
Eylemi birlikte yapma
-n-
tanı-
tanı-ş-
Eylemi karşılıklı yapma.

1. Birlikte (ortaklaşa) yapma bildiren işteş fiiller: Fiilin birden çok kişi tarafından birlikte yapıldığını bildiren fiillerdir.
Kuşlar uçuştu.
Çocuklar gülüştü.

2. Karşılıklı yapma bildiren işteş fiiller: Fiilin birden çok kişi tarafından karşılıklı yapıldığını bildiren fiillerdir.
Okulun önünde selamlaştılar.
İki arkadaş önce tokalaştı.
Uyarılar:
1. le+ş ekiyle türetilen beyazlaşmak, esmerleşmek, güzelleşmek, iyileşmek...gibi fiiller nitelik bildirmektedir. Bunlar, işteşlik bildirmez.
2. Bazı sözcükler, kendiliğinden işteştir: Savaş-, barış-, yarış-, güreş-
3. Öznedeki kişi tek olduğu zaman fiilde işteşlik aranmaz: tutuş-, sakinleş-, yetiş-…




1. ETKİNLİK: Aşağıdaki cümlelerin istenen çatıda olması için uygun bir fiil getiriniz.
1
Geçişsiz
Cam kenarındaki bardaklar


2
Dönüşlü
Sabah erken kalkıp

3
İşteş
Sorunu böyle çözemeyince


4
Edilgen
Kitabın sararmış yaprakları


5
Ettirgen
Yirmilik dişlerini doktora


















2. ETKİNLİK: Aşağıdaki etken çatılı fiilleri edilgen çatılı olarak cümlede kullanınız.
1
yap-


2
çöz-


3
ör-


4
sil-


5
boya-


6
temizle-


7
kızart-


8
kaldır-


9
yakala-


10
topla-


11
yırt-


12
izle-



























3. Aşağıdaki fiilleri etken çatılı ve edilgen çatılı olacak şekilde cümle içinde kullanınız.

1

sev-
Etken

Edilgen



2

vur-
Etken

Edilgen


3

kır-
Etken


Edilgen



4

öv-

Etken

Edilgen



5

sat-
Etken


Edilgen




















4. ETKİNLİK: Bu parçada yer alan filleri aşağıdaki tabloya yerleştiriniz.

Bir gün konuşmak istedi, ağzını açtı, birileri hemen biber sürdü ağzına. Biber ağzını yaktı. Susmanın daha iyi olduğuna tam olarak inandı artık. Konuşmak ağzını yakıyordu çünkü. Sustu. Biraz daha büyüdü. Biberin acısı kayboldu ağzından. Bir daha konuşmaya kalktı, birileri eliyle ağzını kapadı. Her doğru her yerde söylenmez, dediler. Ara sıra açsa da ağzını doğruyu söylemekten korktu hep.


Nesnesine Göre
Geçişsiz

Geçişli


Öznesine Göre
Etken

Edilgen


5. ETKİNLİK: Aşağıdaki cümlelerin yüklemlerini nesne-yüklem ilişkisi yönünden inceleyiniz.

1
Vakti gelmeyince bülbül mü öter


2
Yangınımı söndürmedi kar benim...


3
Benimle değişti talihi bahtı,


4
Kamil iken cahil ettim alimi,


5
Ateş yanmayınca duman mı tüter


6
Lokman Hekim bulamadı çaremi.


7
Günahımla çok ocaklar söndürdüm.


8
Yunus'umla öfkeleri dindirdim.


9
Aslı için kül eyledim Kerem'i.


10
İlahimle Mevlana'yı döndürdüm.




6. ETKİNLİK: Bu dörtlükte yer alan filleri nesnesine ve öznesine göre inceleyiniz.
Karacaoğlan der ki yandım ben öldüm
Her deliliği ben kendimde buldum
Dolanıp da kavil yerine geldim
Kavil yerlerinde bulamadığım

1.
Der:
Nesnesine göre



Öznesine Göre



2.
Öldüm
Nesnesine göre



Öznesine Göre



3.
Buldum:
Nesnesine göre



Öznesine Göre



4.
Geldim:
Nesnesine göre








7. ETKİNLİK: Aşağıdaki cümlelerin yüklemlerini özne-yüklem ilişkisi yönünden inceleyiniz.
1
Ben yoluna terk eyledim sılayı


2
Kapısında yeşilbaşlı ördekler ötüşür.


3
Irmağın başında çocuk elini yıkadı.


4
Armağan gönderdim telli turnayı


5
Bir aylık bebek güçlükle yıkandı.


6
Arabaya trafik cezası yazılmış.


7
Sabahtan uğradım yarin yurduna


8
Dayanılmaz firkatine derdine


9
Kitap fuarı yarın açılacak.


10
İstediği kitabı alamayınca çok üzüldü.






8. ETKİNLİK: Aşağıdaki fiilleri istenen türde çatılara uygun bir şekilde cümlede kullanınız.

1

uza-
Geçişsiz


Dönüşlü



2

yor-
Dönüşlü


Etken



3

bat-
Edilgen


Geçişli



4

gül-
İşteş


Edilgen



5

yüz-
İşteş


Ettirgen



6

bil-
Edilgen


Ettirgen






Yorum Gönder

 
Top